Tham luận của NGUYÊN TÙNG
Tôi bắt đầu tham gia hoạt động
văn học địa phương – tỉnh Bến Tre – từ cuối năm 1977. Như vậy, nếu tính dấu mốc
lịch sử 30-4-1975 đến 30-4-2020 để có lộ trình 45 năm văn học Đồng bằng sông
Cửu Long thì tôi may mắn đồng hành gần suốt cả đoạn đường, dù chỉ một trong
tổng thể 13 tỉnh thành trong khu vực. Cho nên ở tham luận này, tôi xin phép
được nói lên những suy nghĩ của mình về tiến trình phát triển của văn học, nhất
là đội ngũ viết văn xuôi của tỉnh Bến Tre trong non nửa thế kỷ qua.
Có thể nói đội ngũ sáng tác văn
học ở Đồng bằng sông Cửu Long nói chung, tỉnh Bến Tre nói riêng chỉ được hình
thành từ sau ngày thống nhất đất nước. Trước năm 1975 trong các đô thị miền
Nam, giới văn chương chỉ tập trung ở Sài Gòn – thủ đô của Việt Nam Cộng hòa. Ở
tỉnh lẻ, nếu có, chỉ là một vài cá nhân tự phát, sáng tác rồi gửi đăng các báo,
tạp chí ở đô thành. Sau 30-4-1975, mỗi tỉnh đều có một bộ phận sáng tác văn học
từ trong chiến khu ra, tiếp tục xuất bản tờ tạp chí Văn nghệ địa phương. Gọi là
bộ phận chứ thật ra chỉ vài ba anh chị sáng tác thơ, ký, mẩu chuyện là chính,
phục vụ cho các mặt phong trào chính trị của địa phương. Nhưng chính các anh
chị là nòng cốt, cố công tìm tòi, phát hiện những cây viết mới có triển vọng,
tập hợp lại thành đội ngũ sau này. Rồi Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh được thành
lập, lực lượng sáng tác có phần chuyên nghiệp hơn. Chính thời điểm này ý thức
nghề nghiệp, trường phái sáng tác, vai trò của văn học, trách nhiệm của nhà
văn… luôn là đề tài quan tâm, trao đổi giữa những đồng nghiệp thân thiết. Qua
đó, điều dễ nhận thấy là mỗi người cầm bút dù trưởng thành từ trong kháng chiến
hay mới tham gia sáng tác năm ba truyện ngắn cũng đều có sự dằn vặt, trăn trở trước
hiện thực cuộc sống, trước niềm đam mê cống hiến vì một nền văn học và sự phục
vụ có tính thời sự theo yêu cầu chính trị ở địa phương. Những bài viết minh họa
chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước, gương người tốt việc tốt trong các
phong trào luôn được khuyến khích, chỉ đạo của những người quản lý văn hóa văn
nghệ. Song song đó, những truyện ngắn – một thể văn xuôi hư cấu – luôn bị xét
nét, kiểm duyệt gắt gao. Người ta cố tìm trong đó những chi tiết, cá tính nhân vật
xem giống với việc gì ngoài đời, ông bà nào là nguyên mẫu rồi tha hồ suy diễn ý
nghĩa của truyện, tư tưởng của tác giả… Rất nhiều lần lãnh đạo Hội và Ban biên
tập tạp chí Văn nghệ Bến Tre bị phê bình, nhắc nhở vì đăng một truyện ngắn “có
vấn đề”. Càng nghiêm trọng hơn khi tác giả của truyện ấy chính là cán bộ của
Hội, là biên tập viên của tạp chí. Không ít lần Tạp chí bị ngừng xuất bản, ngắn
thì năm, ba tháng, dài có khi cả năm. Trong các cuộc hội nghị, triển khai Nghị
quyết, báo cáo viên thường dẫn chứng những tác phẩm ấy để minh họa cho sự lệch
lạc trong tư tưởng văn nghệ sĩ.
